Tà thư, sách cấm trong dân gian: những cuốn sách không nên mở

Vì sao một cuốn sách lại có thể đáng sợ?

Sách lẽ ra là vật vô hại: giấy, mực và chữ. Nhưng trong dân gian khắp nơi trên thế giới, có một loại sách bị gọi tên với giọng hạ thấp - tà thư, sách cấm, sách độc. Nỗi sợ này không phải tự nhiên mà có. Nó bám rễ vào một niềm tin rất cổ xưa: rằng chữ viết và tri thức là quyền lực, và có những quyền lực con người không nên chạm tới.

Trong nhiều văn hóa, chữ viết từng là đặc quyền của tầng lớp tu sĩ, thầy cúng hay quan lại. Người biết chữ là người nắm bí mật. Từ đó hình thành ý niệm: một quyển sách có thể chứa thứ mà người thường đọc vào sẽ phát điên, đổ bệnh hoặc gặp tai họa. Đây là cốt lõi của mô-típ cuốn sách không nên mở, một mô-típ kinh dị bền bỉ vì nó đánh trúng nỗi sợ rất người: sợ biết quá nhiều, sợ tò mò trả giá.

Cần nói rõ ngay từ đầu để tôn trọng cả người đọc lẫn các tín ngưỡng: phần lớn câu chuyện về sách nguyền là truyền thuyết và hư cấu văn học, không phải dữ kiện khoa học. Bài viết này kể lại chúng như di sản kể chuyện của nhân loại, không nhằm cổ vũ mê tín hay hướng dẫn bất kỳ nghi thức nào.

Tà thư trong văn hóa Á Đông

Ở phương Đông, ranh giới giữa sách thiêng và sách cấm rất mong manh. Cùng một loại văn tự bùa chú, nếu nằm trong tay đạo sĩ chính phái thì được xem là để trấn yểm, hộ thân; nếu rơi vào tay kẻ học lén lại bị coi là tà thuật. Bởi vậy dân gian thường truyền nhau những lời răn quanh các loại sách cấm:

• Sách bùa chú và phù lục: trong tín ngưỡng Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian Á Đông, phù chú được tin là chỉ linh khi truyền thừa đúng thầy, đúng phép. Người tự ý chép lại và làm theo bị cho là sẽ rước họa - đây là quan niệm tín ngưỡng, không phải sự thật đã được kiểm chứng.
• Sách thuật chiêu hồn, gọi vong: mô-típ quyển sách dạy cách gọi người chết về xuất hiện ở rất nhiều nền văn hóa. Trong truyện kể, kẻ mở sách thường mất khả năng đóng lại thứ mình đã mở.
• Sách không chữ: hình ảnh quyển kinh trắng, vô tự, là một biểu tượng đặc biệt ám ảnh. Khi trang giấy trống rỗng, nỗi sợ chuyển từ nội dung sang chính người đọc: ta sợ thứ mình tự lấp đầy vào khoảng trống ấy.

Lịch sử cũng có những lần sách bị cấm thật, như các đợt đốt sách dưới một số triều đại phong kiến. Nhưng đó là chuyện chính trị và kiểm soát tư tưởng, khác hẳn với truyền thuyết về sách bị nguyền. Phân biệt hai lớp này giúp ta đọc tà thư như một hiện tượng văn hóa, chứ không nhầm lẫn truyền thuyết với lịch sử.

Những cuốn sách nguyền nổi tiếng trên thế giới

Phương Tây cũng đầy ắp mô-típ sách độc. Một số là truyền thuyết dân gian, một số thuần túy là hư cấu của nhà văn, và việc tách bạch điều đó rất quan trọng:

• Necronomicon thường bị tưởng là sách cổ có thật, nhưng đây là sáng tạo hư cấu hoàn toàn của nhà văn H. P. Lovecraft đầu thế kỷ 20. Nó nổi tiếng đến mức nhiều người tin là thật, cho thấy sức mạnh của mô-típ kinh dị về sách cấm.
• Các grimoire thời trung cổ và cận đại như những sách thuật được gán cho vua Solomon là tư liệu lịch sử có thật về niềm tin huyền học đương thời. Chúng cho thấy người xưa thực sự tin sách có thể triệu gọi quyền năng - nhưng giá trị của chúng với hôm nay là tư liệu văn hóa, không phải công thức nên làm theo.
• Truyền thuyết về sách bìa da người trong một số thư viện cổ là có cơ sở vật chất, song những lời đồn về việc chúng mang lời nguyền chủ yếu là dân gian và hư cấu thêm về sau.

Điểm chung của mọi sách cấm này không nằm ở mực hay giấy, mà ở câu chuyện bao quanh chúng. Một quyển sách trở nên đáng sợ khi có đủ người tin rằng nó đáng sợ.

Góc nhìn biểu tượng: ta sợ điều gì khi sợ một cuốn sách?

Nếu gạt phần ma quái sang một bên, mô-típ tà thư kể cho ta nghe rất nhiều về chính con người. Cuốn sách không nên mở là một ẩn dụ đẹp và buồn về sự tò mò.

• Tri thức như con dao hai lưỡi: từ trái cấm trong vườn địa đàng đến chiếc hộp Pandora, văn hóa loài người liên tục cảnh báo rằng biết thêm một điều có thể mất đi sự bình yên. Sách nguyền là phiên bản hiện đại của trái cấm.
• Nỗi sợ mất kiểm soát tâm trí: motif đọc xong hóa điên thực chất nói về ranh giới mong manh của lý trí. Ta sợ những ý nghĩ một khi đã nghĩ thì không rút lại được.
• Trang giấy trắng và sự chiếu rọi: một quyển kinh vô tự đáng sợ vì nó là tấm gương. Người đọc không tìm thấy chữ, nên buộc phải đối diện với chính mình.

Hiểu theo cách này, sách cấm không hại ai bằng phép thuật. Thứ nó phơi bày là lòng tham, nỗi sợ và sự cô đơn của người cầm nó. Đó là lý do mô-típ này không bao giờ cũ.

Khi cuốn kinh vô tự bước vào Cửu Ấn Ký

Chính từ nỗi ám ảnh ngàn năm ấy mà Tà Kinh Vô Tự ra đời trong vũ trụ Cửu Ấn Ký. Đây là một tác phẩm hư cấu lấy cảm hứng từ mô-típ sách cấm, không miêu tả nghi thức có thật và không nhằm dạy bất cứ điều gì để làm theo.

Truyện xoay quanh một cuốn kinh không một chữ nào, vậy mà ai đọc cũng dần hóa điên. Gắn với Ấn Lời Dối nơi Cửu Môn Hắc Tự, nó đặt câu hỏi rất hợp với mọi truyền thuyết về tà thư: nếu trang giấy trống rỗng, thì thứ khiến người ta gục ngã đến từ cuốn sách, hay đến từ chính họ?

Bạn có thể đọc miễn phí của Tà Kinh Vô Tự để tự cảm nhận sức nặng của một cuốn sách không nên mở. Nếu muốn thấy nó nối với những bí ẩn khác, hãy ghé bản đồ Cửu Tinh và lần theo các Ấn còn lại của thế giới này.